دنيـــاي معــــماري

بنابراین اجتناب‌ناپذیر بودن وقوع جنگ‌ها در طول تاریخ بشری و وجود طیف گسترده تهدیدات بالقوه و بالفعل کانون‌های بحران در پیرامون کشور، این پیام را به ما می‌دهد، هم‌چنان که نباید مرعوب تهدیدهای دشمن گردید، از سوی دیگر می‌بایست با اقدامات و تدابیر موثر دفاعی، خود را آماده مقابله با تهدیدات بالقوه و بالفعل دشمن نمود و بخش بسیار مهم و حیاتی از این آمادگی در شرایط تهدیدات، اتخاذ راهبردهای دفاعی غیرعامل به خصوص اختفاء در جهت خنثی‌سازی سنجنده‌های شناسایی دشمن مهم است.
مفاهیم نظری
اختفا
اختفا، استفاده از پوشش یا عوارض زمین برای مخفی کردن هدف‌ها از دید سنجنده‌های تهدیدکننده دشمن را گویند. (اکبری: 1384: 77)
ساختمان‌های مهم
ساختمان‌هایی هستند که در صورت انهدام کل یا قسمتی از ان‌ها، موجب بروز آسیب و صدمات محدود در نظام سیاسی، هدایت، کنترل و فرماندهی، تولیدی و اقتصادی، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، اجتماعی، دفاعی با سطح تاثیرگذاری محلی در کشور می‌گردد. (رمضانی: 1387: 24)

استتار
استتار یکی از الزامات اصلی جنگ است که اگر درست یا غلط به کار رود ارزش آن را می‌توان با معیار شکست و پیروزی سنجید. در کتاب فرهنگ واژه‌های نظامی "همرنگ کردن خود و وسایل با محیط را، به‌طوری که باعث جلب توجه دشمن نشود، استتار گویند." آورده شده است. (رستمی: 1378: 77)
فن و هنری است که با استفاده از وسائل طبیعی یا مصنوعی، امکان کشف و شناسایی ساختمان‌های مهم را از دیده‌بانی، تجسس و عکسبرداری دشمن تقلیل داده و یا مخفی داشته و حفاظت نمایند.
استتار، یعنی شکستن و به‌هم ریختن زوایا و ابعاد منظم هندسی اشیا و اجسام که در پنهان‌سازی، موثرتر از رنگ‌آمیزی اشیا و تجهیزات بوده و عامل بسیار مهمی در تقیل شناسایی اهداف می‌باشد. (موحدی‌نیا: 1384: 60) (عکس شماره 4)

رنگ‌های استتاری برای نقاشی نامنظم به کار می‌روند. رنگ‌آمیزی معمولاً توسط نیروهای متخصص در امور استتار انجام می‌شود.
نقاشی مناسب می‌تواند با به هم زدن شکل ساختمان و کم کردن سطوح صیقلی بام، آن را با محیط اطراف هم‌شکل و هم‌رنگ سازد.

سنجنده‌های شناسایی
سنجنده‌ها، در فرهنگ نظامی به معنی حسگر، آشکارساز، حساسه ردیاب، سنجنده، کاوشگر، جستجوگر و… می‌باشد و تجهیزاتی هستند که به وسیله آثار اهداف درک یا کشف شده مورد بهره‌برداری عملیاتی یا اطلاعاتی قرار می‌گیرد. آثار یک هدف می‌تواند یک یا چند پدیده الکترومغناطیسی حرکتی، صوتی، گرمایی، مغناطیسی، نور مرئی و غیره باشد. (اکبری: 1384: 67)

عکسبرداری هوایی، ماهواره‌ای و ویدئویی به تحلیل‌گران تصویری امکان ثبت و مطالعه اطلاعات تصویری را می‌‌دهد. در مرحله بعد این تحلیل‌گران لیست‌هایی از اسامی اهداف را که در واقع لیست‌های مهم اهداف موجود در صحنه موردنظر هستند را تهیه می‌کنند.
عناصر پایه‌ای که به تشخیص اشیاء روی عکس‌های هوایی می‌توانند کمک نمایند، عبارتند از:
1-    تن: تن عکس که ظاهر یا رنگ نیز نامیده می‌شود، اشاره به درخشندگی نسبی یا رنگ عناصر روی عکس دارد. شاید این مهم‌ترین قسمت تفسیر عناصر موجود روی یک عکس هوایی از سطح زمین باشد. زیرا بدون تفاوت در تن‌ها هیچ عنصری قابل تشخیص نیست.
2-    اندازه: اندازه اشیاء باید در مقیاس عکس در نظر گرفته شود. به عنوان مثال، مقیاس به ما کمک می‌کند تا یک ساختمان با مساحت دو هزار متری با ساختمانی پانصدمتری روی عکس متمایز شود.
3-    شکل: اشاره به نمای ظاهری و عمومی اشیاء دارد. اشکال با شکل هندسی منظم معمولاً نشانگر حضور انسان می‌باشند. بعضی از اشیاء تقریبا فقط براساس شکل ان‌ها قابل شناسایی هستند. مثل ساختمان‌های مهم اداری و نظامی.

فریب
کلیه اقدامات طراحی شده حیله‌گرانه‌ای است که موجب گمراهی و غفلت دشمن در نیل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحیح از توان کمیو کیفی طرف مقابل گردیده و او را در تشخیص هدف و هدف‌گیری با شک و تردیدی مواجه نماید. فریب، انحراف ذهن دشمن از اهداف حقیقی و مهم به سمت اهداف کاذب و کم‌اهمیت می‌باشد. (پیشقدم: 1375)
فریب با استفاده از ماکت
به عنوان نمونه بسیاری از بام‌های وسیع ساختمان‌های مهم را می‌توان به وسیله قطعات ماکت فریبنده و رنگ‌آمیزی استتار کرد و به صورت ساختمان‌های منفرد و کوچک جلوه داد.
هم‌چنین بسیاری از ساختمان‌های کوچک و غیرمهم را می‌توان به وسیله اتصال بام آن‌ها با ابزار سبک مثل پارچه یا پانل‌های چوبی و فلزی به صورت بام‌های وسیع و مهم جلوه داد و یا به‌وسیله ساختمان‌های چادری یا آکاردئونی سبک یا پانل‌های تخته‌ای و فلزی سبک با عوامل فریب می‌توان سنجنده‌های شناسایی را گمراه کرد (ابوالحسنی: 1381) (عکس 7)
سقف‌های ساختمان‌های مهم به‌گونه‌ای نقاشی و رنگ‌آمیزی شوند که به صورت سقف‌های متعدد منازل مسکونی ظاهر شوند.
خطوط پشت‌بام با چارچوب‌ها و قالب‌های چوبی و مقداری تورهای سیمی آرایش و کرباس‌های کنفی به‌گونه‌ای تغییر شکل داده می‌شوند که به صورت بام‌های شیب‌دار مجزا به نظر آیند.

فریب با استفاده از دود
با ایجاد پرده‌های از دود در اطراف ساختمان‌های مهم، آن‌ها قابل رویت نخواهند بود. به‌وسیله عملیات دودزایی، می‌توان دشمن را فریب داد. استفاده از دود به علت صرفه اقتصادی و سرعت عمل زیاد آن را غیرقابل مقایسه با دیگر انواع روش‌های فریب می‌نماید. علاوه بر این، چنان‌چه فریب با دود به‌طور صحیح به کار برده شود و با امکانات راداری در هم آمیخته شود، شناسایی ساختمان‌های واقعی تقریباً غیرممکن خواهد شد استفاده از دود یک محدودیت جدی دارد. بادهای شدید و تغییر ناگهانی جهت وزش بادها استفاده از دود را مشکل می‌سازد.

با سوزاندن قیر، بخار سفید به خاکستری شده و به هنگام مشاهده از هوا محیط اطراف آن تیره و نامشخص به نظر می‌رسد. به هنگام روز استفاده از دود دقت خلبان را به خود جلب کرده و باعث خطای تشخیص او می‌گردد. (بهرامی: 1385)

تغییر شکل ساختمان با استفاده از رنگ
رنگ‌آمیزی استتار روشی مؤثر و در عین حال ارزان قیمت جهت کاستن از قابلیت کشف ساختمان‌ها توسط حسگرهاست، بدون آن‌که تأثیری منفی بر استفاده از ساختمان بر جای گذارد.
از رنگ‌های استتار به منظور هم‌رنگ نمودن ساختمان با محیط اطراف و در نتیجه مصون ماندن از دید سنجنده‌های شناسایی دشمن استفاده می‌گردد. عملکرد این رنگ‌ها در هم‌رنگ نمودن ساختمان با زمینه و شکستن نور به جهات مختلف و جلوگیری از انعکاس مستقیم نور می‌باشد. استتار با رنگ باید به‌گونه‌ای انجام شود که حداکثر هم‌رنگی لازم را با محیط اطراف داشته باشد.

شکل ظاهری ساختمان را می‌توان به وسیله الگوهای نامنظم رنگ‌آمیزی دیوارها، سقف‌ها و زمین‌های اطراف ساختمان، بر هم زد.
الگوهای نامنظم رنگ‌آمیزی با ترکیبی از دو یا سه رنگ می‌تواند زمین‌های اطراف ساختمان را طوری شکل دهد که حاشیه مستقیم در آن محو گردد.

انواع رنگ‌های قابل استفاده در رنگ‌آمیزی ساختمان
رنگ‌ها برحسب نوع رنگ پایه‌ای که برای چسباندن رنگینه مورد استفاده قرار می‌گیرد طبقه‌بندی شوند:
1-    رنگ‌های روغنی: که در آن‌ها رنگ پایه از روغن‌های خشک یا بدون اضافه کردن روغن جلا، تشکیل شده است. این معمول‌ترین نوع رنگ حفاظت شده در برابر تغییر حالت است. زمانی که رنگ تازه زده شده باشد براق می‌باشد و پس از قرار گرفتن در فضای آزاد جلای خود را از دست خواهد داد. رنگ کدر در ابتدا، می‌تواند با افزایش رنگینه تولید شود اما فقط با توجه به هزینه و دوام آن تولید می‌گردد.
2-    رنگ‌های روغنی محلول در آب یا پلاستیک: رنگ پایه آن‌ها روغن‌های خشک یا روغن جدا به صورت ذرات شناور در آب می‌باشد. کاربرد معمولی آن‌ها تزیین دیوارها می‌باشد و از آن‌جایی که رنگینه آن‌ها زیاد است لذا کدر و کم دوام‌تر از رنگ‌های روغنی می‌باشند. این نوع رنگ‌ها از ظرفیت پوششی خوبی برخوردار بوده و قیمت آن‌ها ارزان‌تر و برای انواع استتار مناسب می‌باشند.
3-    رنگ‌های قیری: که رنگ پایه قیر در محلول یا به صورت ذرات معلق در محلول می‌باشد. رنگ‌های قیری کدر هستند لیکن اکثر سطوح مورد نیاز استتار را تحت پوشش خود قرار می‌دهند. مشخصات این نوع رنگ مشابه رنگ‌های روغنی و رنگ‌های پلاستیک می‌باشد.
4-    رنگ‌های سیلیکات: که در آن‌ها رنگ پایه، سدیم یا سیلیکات پتاسیم می‌باشد. بهترین کاربرد این رنگ‌ها روی سطوحی است که در برابر هوا از مقاومت خوبی برخوردار هستند.
5-    رنگ‌های سیمانی: که در آن‌ها رنگ پایه سیمان است. بهترین کاربرد این رنگ‌ها نیز روی سطوح است. چنان‌چه مراقبت ویژه در حفظ و کاربرد این رنگ‌ها انجام نپذیرد نظر به مستعد بودن آن‌ها برای تغییر رنگ و پوسته پوسته شدن می‌نمایند.

مواد ترکیبی
رنگ‌ها و مواد رنگی معمولاً برای سطوح صاف و هموار و قبل از آغاز حمله دشمن مورد استفاده قرار می‌گیرند. مواد ترکیبی معمولاً برای تغییر صافی سطح و تغییر شکل یک هدف به کار می‌روند و اقلامی که بیشترین مورد استفاده استعمال را دارند به شرح زیر می‌باشند.
الف) پارچه کتانی.   ب) خاک اره.   پ) تکه پاره‌های کاغذ.   ت) پرهای رنگی پرندگان.   ث) تکه‌‌های بریده لباس‌های کهنه و قدیمی.   ج) تراشه‌های چوب باقی‌مانده از کارگاه‌های نجاری.
حذف سایه‌های ساختمان
در استتار مهم‌ترین نکته، حذف سایه‌ها اعم از سایه دیوار یا سقف است. سایه‌ها معمولاً پشت سر هم قرار گرفته به راحتی از فواصل دور قابل رویت می‌باشند. ساختمان‌ها یا شیب بیش از سی درجه باید به وسیله تورهای استتار پوشانده شوند و تور باید با شیب ملایم و تدریجی بر روی جسم موردنظر آویخته شود.

باید توجه داشت که تور استتار باید به‌گونه‌ای نصب گردد که در برابر وزش بادهای شدید و تغییرات جوی و آب و هوایی پا برجا مانده و به صورت متناوب بازبینی و نگهداری شوند.
تورهای استتاری که برای مخفی کردن ساختمان به‌کار می‌رود باید دارای خصوصیات ذیل باشند:
1)    از لحاظ رنگ و موقعیت با زمینه اطراف هم‌گون باشند.
2)    قابلیت انعطاف و مقاومت در برابر تغییر شرایط جوی را داشته باشند.

بحث و تجزیه و تحلیل
رنگ‌آمیزی، ایجاد دود و استفاده از ماکت‌های فریبنده برای هم‌گونی ساختمان‌های مهم با طبیعت، نوعی استتار مصنوعی است. این نوع استتار به وسیله انسان به‌وجود می‌آید و هنگامی مورد استفاده قرار می‌گیرد که استتار طبیعی وجود نداشته باشد. در این حالت شناخت محیط، زمین و رنگ طبیعی آن، از اهمیت خاصی برخوردار است و باید کاملاً مورد توجه قرار گیرد.
رنگ‌آمیزی باید به‌گونه‌ای انجام شود که حداکثر همرنگی لازم را با زمین، محیط و روییدنی‌های طبیعی اطراف ساختمان را داشته باشد.

استفاده از تورهای استتار نیز باید با آن‌چه که در زمین و محیط اطراف آن است، هماهنگی داشته باشد تا سنجنده‌های شناسایی نتوانند به وجود آن‌ها پی ببرند. به علت این‌که بام ساختمان بیش از سایر قسمت‌ها نور را منعکس می‌سازد، رنگ‌آمیزی آن باید تیره‌تر باشد. الگوی تیره بام‌ها باید به سطح دیوارها نیز سرایت و ادامه یابد تا در نتیجه خطوط حاشیه‌ای و مستقیم ساختمان محو و ناپدید گردد.
زمین اطراف ساختمان را نیز با پاشیدن قیر، کاملاً باید تیره کرد تا بدین وسیله سایه‌های آن محو شود. در این راستا می‌توان از ذغال نیم‌سوخته، دود کربن و ذغال شسته شده به صورت لایه لایه و در الگوهای نامنظم در اطراف ساختمان برای محو سایه‌ها استفاده کرد.
نتیجه‌گیری و پیشنهادها
به منظور کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌های مهم موارد زیر باید رعایت گردد:
1-    از ساخت ساختمان‌های مهم مرتفع خودداری شود.
2-    ساختمان‌های مهم در ابعاد کوچک و با فاصله از یکدیگر ساخته شوند.
3-    با استفاده از فنون استتار و با استفاده از رنگ‌آمیزی، تور استتار و ماکت‌های فریبنده ساختمان‌ها را با محیط همگون نمائید.
4-    یکی از اصول ساخت و سازهای ساختمان‌های مهم، اجتناب از الگوهای منظم و به صورت کارهای شبکه‌ای است، چراکه این خود نشانه‌ای برای سنجنده‌های شناسایی در پیدا کردن هدف است. لذا باید به هر شکل ممکن از ایجاد ساختارهای منظم اجتناب نمود. (عکس شماره 18)

5-    پوشش فلزی دیوارها، کف بام‌ها بازتاب کننده‌های بزرگی برای رادارها هستند و باید از سطوح فلزی در روکار ساختمان‌های مهم جلوگیری شود. (آخوندی، کفایتی: 1386: 56)
6-    از ساخت پنجره باید اجتناب نمود و یا این‌که تعداد پنجره‌ها را به حداقل رساند. قالب‌های فلزی پنجره‌ها و درها بازتاب کننده قوی برای سنجنده‌های راداری می‌باشند در نتیجه باید از پنجره‌ها و درهای چوبی استفاده کرد.

منابع
1-    اکبری، عباس، (1384)، آشنایی با سنجنده‌ها و تاسیسات زیرزمینی، شماره 6، پدافند غیرعامل قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء (ص)
2-    آخوندی، محمدصادق، کفایتی، سمیه، (1386)، طراحی و مهندسی استتار، اختفا و فریب دائمی، کمیته عالی پدافند غیرعامل
3-    ابوالحسنی، عبداله. (1381)، فصلنامه سنگر، مرکز مطالعات و پژوهش‌های مهندسی سپاه، شماره 7
4-    بهرامی، قاسم، (1385) استحکامات و استتار (سرپرستی)، 1385
5-    پیش‌قدم، سیدحسین. (1375)، اختفا، رزم انفرادی، چاپ اول، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
6-    رستمی، محمود. (1378)، فرهنگ واژه‌های نظامی، چاپ اول، ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران
7-    رمضانی، مهدی، (1387)، استتار در نبردهای زمینی آینده، سازمان صنایع دفاع، همایش سراسری هسته رزم زمینی، پژوهشکده علوم و فناوری مهام.
8-    عباسپور، جمشید، (1384)، مقدمی بر اصول اساسی پدافند غیرعامل، قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌النبیاء (ص)
9-    قرارگاه پشتیبانی خاتم‌الانبیا (ص)، (1383) پدافند غیرعامل، نشریه شماره 2
10-     موحدی‌نیا، جعفر، (1386)، اصول و مبانی دفاع غیرعامل، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، شهر: تهران، چاپ: اول

برگرفته از: ماهنامه جنگ‌افزار- شماره 65- صفحات 32- 35